भारतामध्ये दरवर्षी लाखो अपघात घडतात. रस्ते अपघात, कामाच्या ठिकाणी झालेल्या दुर्घटना, नैसर्गिक आपत्तीमुळे झालेली दुखापत किंवा मृत्यू यामुळे अनेक कुटुंबांवर आर्थिक संकट कोसळते. घरातील कर्ता व्यक्ती अपघातात मृत्यूमुखी पडल्यास किंवा कायमस्वरूपी अपंग झाल्यास त्या कुटुंबाची आर्थिक घडी विस्कटते. अशा परिस्थितीत गरीब आणि सर्वसामान्य कुटुंबांना तातडीने आर्थिक आधार मिळावा या उद्देशाने भारत सरकारने ९ मे २०१५ रोजी Pradhan Mantri Suraksha Bima Yojana सुरू केली.
ही योजना अत्यंत कमी प्रीमियममध्ये अपघात विमा संरक्षण देते. सुरुवातीला वार्षिक प्रीमियम १२ रुपये होता, जो नंतर वाढवून सुमारे २० रुपये करण्यात आला. एवढ्या कमी रकमेच्या बदल्यात २ लाख रुपयांपर्यंत विमा संरक्षण मिळते. त्यामुळे ही योजना भारतातील सर्वात परवडणाऱ्या विमा योजनांपैकी एक मानली जाते.
योजनेची गरज का भासली?
भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर असंघटित क्षेत्रातील कामगार आहेत. मजूर, रिक्षाचालक, छोटे व्यापारी, शेतकरी आणि दैनंदिन वेतनावर काम करणारे नागरिक कोणत्याही प्रकारच्या विमा संरक्षणाशिवाय काम करतात. अपघात झाल्यास त्यांना मोठा आर्थिक फटका बसतो. खासगी विमा योजना अनेकदा महाग असतात. त्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांना कमी प्रीमियममध्ये विमा उपलब्ध करून देण्यासाठी ही योजना सुरू करण्यात आली.
योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये
प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजनेअंतर्गत अपघाती मृत्यू किंवा पूर्ण कायमस्वरूपी अपंगत्वासाठी २ लाख रुपयांचे संरक्षण दिले जाते. अंशतः कायमस्वरूपी अपंगत्वासाठी १ लाख रुपये दिले जातात. ही योजना १८ ते ७० वयोगटातील कोणत्याही बँक खातेदारासाठी खुली आहे. प्रीमियम थेट बँक खात्यातून ऑटो-डेबिट केला जातो. विमा कालावधी दरवर्षी १ जून ते ३१ मे असा असतो.
पात्रता निकष
या योजनेत सहभागी होण्यासाठी अर्जदाराचे वय १८ ते ७० वर्षे असणे आवश्यक आहे. अर्जदाराकडे बचत बँक खाते असावे. बँक खात्यात प्रीमियम वजा होण्यासाठी पुरेशी शिल्लक असणे आवश्यक आहे. आधार कार्ड बँक खात्याशी लिंक असणे शिफारसीय आहे. ही योजना कोणत्याही उत्पन्न मर्यादेशिवाय सर्वांसाठी खुली आहे.
प्रीमियम आणि विमा संरक्षण
वार्षिक प्रीमियम सुमारे २० रुपये असून तो दरवर्षी बँक खात्यातून आपोआप वजा केला जातो. अपघाती मृत्यू झाल्यास नामनिर्देशित व्यक्तीला २ लाख रुपये मिळतात. पूर्ण कायमस्वरूपी अपंगत्व (दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी जाणे किंवा दोन्ही हात/पाय निकामी होणे) झाल्यास २ लाख रुपये मिळतात. अंशतः अपंगत्व (एका डोळ्याची दृष्टी जाणे किंवा एक हात/पाय निकामी होणे) झाल्यास १ लाख रुपये दिले जातात.
नोंदणी प्रक्रिया
प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजनेत नोंदणी करण्यासाठी आपल्या बँकेत जाऊन PMSBY अर्ज फॉर्म भरावा लागतो. अनेक बँका नेटबँकिंग, मोबाईल बँकिंग किंवा एटीएमद्वारे देखील नोंदणी सुविधा देतात. अर्ज भरताना आधार तपशील, बँक खाते क्रमांक आणि नामनिर्देशित व्यक्तीची माहिती द्यावी लागते. एकदा नोंदणी झाल्यानंतर दरवर्षी प्रीमियम आपोआप वजा होतो.
दावा प्रक्रिया
अपघाती मृत्यू किंवा अपंगत्व झाल्यास लाभार्थ्याच्या कुटुंबाने संबंधित बँक किंवा विमा कंपनीकडे दावा अर्ज करावा. आवश्यक कागदपत्रांमध्ये मृत्यू प्रमाणपत्र, अपघात अहवाल (FIR), वैद्यकीय प्रमाणपत्र, ओळखपत्र आणि बँक तपशील यांचा समावेश असतो. सर्व कागदपत्रे सादर केल्यानंतर दावा तपासून मंजूर केला जातो आणि विमा रक्कम थेट खात्यात जमा केली जाते.
योजनेचे फायदे
ही योजना अत्यंत कमी प्रीमियममध्ये मोठे विमा संरक्षण देते. ग्रामीण आणि शहरी भागातील सर्वसामान्य नागरिकांना आर्थिक सुरक्षितता मिळते. नोंदणी प्रक्रिया सोपी आहे. सरकारद्वारे समर्थित असल्यामुळे विश्वासार्ह आहे. नामनिर्देशित व्यक्तीला थेट रक्कम मिळते.
मर्यादा
ही योजना फक्त अपघातामुळे झालेल्या मृत्यू किंवा अपंगत्वासाठी लागू आहे. नैसर्गिक मृत्यू कव्हर होत नाही. प्रीमियम वेळेवर न भरल्यास योजना बंद होऊ शकते. एका व्यक्तीसाठी एकच नोंदणी मान्य आहे.
योजनेचा सामाजिक परिणाम
प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजनेमुळे लाखो कुटुंबांना अपघाताच्या वेळी आर्थिक मदत मिळाली आहे. विशेषतः ग्रामीण भागातील आणि असंघटित क्षेत्रातील कामगारांसाठी ही योजना मोठा आधार ठरली आहे. अत्यल्प प्रीमियममुळे सर्वसामान्य नागरिक सहजपणे सहभागी होतात.
इतर योजनांशी तुलना
प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना (PMJJBY) ही नैसर्गिक मृत्यूसाठी जीवन विमा देते, तर PMSBY ही फक्त अपघात विमा योजना आहे. दोन्ही योजना वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी आहेत आणि दोन्हीमध्ये सहभागी होणे शक्य आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
योजना मोफत आहे का?
नाही, परंतु प्रीमियम अत्यंत कमी आहे.
एकापेक्षा जास्त बँक खात्यातून नोंदणी करता येते का?
नाही, एका व्यक्तीसाठी एकच योजना लागू आहे.
योजना बंद कधी होते?
वय ७० वर्षे पूर्ण झाल्यावर किंवा प्रीमियम न भरल्यास.
प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजना ही सर्वसामान्य नागरिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आणि परवडणारी अपघात विमा योजना आहे. केवळ २० रुपयांच्या वार्षिक प्रीमियममध्ये २ लाख रुपयांपर्यंत संरक्षण मिळते. अपघाताच्या वेळी कुटुंबाला आर्थिक आधार मिळावा यासाठी प्रत्येक पात्र नागरिकाने या योजनेत सहभागी व्हावे. ही योजना आर्थिक सुरक्षिततेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.