आयुष्मान भारत योजना : पात्रता, फायदे, आयुष्मान कार्ड कसे काढायचे

राज्यात तसेच देशभरात आरोग्य सेवांचा खर्च दिवसेंदिवस वाढत चाललेला आहे. खासगी रुग्णालयांतील उपचार, शस्त्रक्रिया, औषधे आणि तपासण्या यांचा खर्च सर्वसामान्य कुटुंबांना परवडणारा राहिलेला नाही. अनेक वेळा गंभीर आजार किंवा अपघात झाल्यास कुटुंबाची संपूर्ण आर्थिक स्थिती कोलमडून जाते. या पार्श्वभूमीवर गरीब, वंचित आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना मोफत व दर्जेदार आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र शासनाने आयुष्मान भारत योजना सुरू केलेली आहे. ही योजना आज देशातील सर्वात मोठी सरकारी आरोग्य सुरक्षा योजना म्हणून ओळखली जाते.

आयुष्मान भारत योजना म्हणजे काय?

आयुष्मान भारत योजना ही केंद्र सरकारची राष्ट्रीय आरोग्य संरक्षण योजना असून तिचे अधिकृत नाव प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना असे आहे. या योजनेची सुरुवात सन 2018 मध्ये करण्यात आली. या योजनेअंतर्गत पात्र कुटुंबांना दरवर्षी प्रति कुटुंब 5 लाख रुपयांपर्यंत मोफत उपचाराची सुविधा दिली जाते. हे संरक्षण कुटुंबातील सर्व सदस्यांसाठी लागू असते आणि यासाठी लाभार्थ्यांना कोणताही प्रीमियम भरावा लागत नाही.

योजना सुरू करण्यामागील पार्श्वभूमी

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या असंघटित क्षेत्रात काम करते. नियमित उत्पन्न नसल्यामुळे आरोग्य विमा घेणे अनेकांना शक्य होत नाही. आजारपण आल्यावर उपचाराचा खर्च भागवण्यासाठी लोक कर्ज काढतात किंवा मालमत्ता विकतात. या परिस्थितीत आरोग्य खर्चामुळे गरीब कुटुंबे आणखी दारिद्र्यात ढकलली जातात. हीच समस्या लक्षात घेऊन शासनाने आयुष्मान भारत योजनेच्या माध्यमातून आरोग्य सुरक्षेचे मजबूत कवच निर्माण केले आहे.

आयुष्मान भारत योजनेअंतर्गत किती निधीची तरतूद आहे?

आयुष्मान भारत योजनेअंतर्गत प्रत्येक पात्र कुटुंबाला दरवर्षी 5 लाख रुपयांपर्यंत मोफत उपचाराची मर्यादा देण्यात आली आहे. ही रक्कम हॉस्पिटलायझेशन, शस्त्रक्रिया, तपासण्या, औषधे आणि उपचारानंतरच्या सेवांसाठी वापरता येते. ही संपूर्ण रक्कम केंद्र सरकारच्या माध्यमातून रुग्णालयांना दिली जाते.

योजनेचे उद्दिष्ट काय आहे?

गरीब, वंचित आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना आरोग्य सुरक्षेचे संरक्षण देणे
गंभीर आजारांवरील उपचारासाठी आर्थिक अडथळे दूर करणे
उपचाराअभावी होणारे मृत्यू कमी करणे
आरोग्य खर्चामुळे कुटुंबे दारिद्र्यात जाण्यापासून वाचवणे
सरकारी व खासगी रुग्णालयांमध्ये कॅशलेस उपचार सुविधा उपलब्ध करून देणे
देशभर समान आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे

आयुष्मान भारत योजनेसाठी पात्रता

आयुष्मान भारत योजनेसाठी पात्रता सामाजिक-आर्थिक जात जनगणना (SECC) 2011 च्या आधारे ठरवली जाते. स्वतंत्र अर्ज करण्याची आवश्यकता अनेक ठिकाणी नसते, कारण पात्र लाभार्थ्यांची यादी आधीच तयार केलेली असते.

ग्रामीण भागासाठी पात्रता निकष

कच्च्या घरात राहणारी कुटुंबे
भूमिहीन मजूर कुटुंबे
अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातीतील कुटुंबे
महिला प्रमुख असलेली कुटुंबे
दिव्यांग सदस्य असलेली कुटुंबे

शहरी भागासाठी पात्रता निकष

सफाई कामगार
रिक्षाचालक, फेरीवाले
घरकाम करणारे कामगार
बांधकाम मजूर
असंघटित क्षेत्रातील कामगार

आयुष्मान कार्ड म्हणजे काय?

आयुष्मान कार्ड हे लाभार्थ्याचे ओळखपत्र आहे. या कार्डच्या आधारे पात्र व्यक्ती सरकारी तसेच नोंदणीकृत खासगी रुग्णालयांमध्ये मोफत उपचार घेऊ शकते. रुग्णालयात उपचार सुरू करण्यासाठी हे कार्ड दाखवणे पुरेसे असते आणि कोणतेही पैसे आधी भरावे लागत नाहीत.

आयुष्मान कार्ड कसे काढायचे?

सर्वप्रथम लाभार्थ्याने आपले नाव आयुष्मान योजनेच्या यादीत आहे का हे तपासावे
यासाठी जवळच्या CSC केंद्र, सरकारी रुग्णालय किंवा आयुष्मान मित्र डेस्कवर जावे
आधार कार्ड आणि मोबाईल नंबरच्या आधारे पात्रता तपासली जाते
पात्र ठरल्यास बायोमेट्रिक किंवा OTP पडताळणी केली जाते
त्यानंतर तिथेच आयुष्मान कार्ड तयार करून दिले जाते
कार्ड काढण्यासाठी कोणतेही शुल्क घेतले जात नाही

आयुष्मान भारत योजनेत कोणते उपचार मोफत मिळतात?

आयुष्मान भारत योजनेत सुमारे 1500 पेक्षा जास्त उपचार पॅकेजेस समाविष्ट आहेत. यामध्ये

हृदयविकारावरील शस्त्रक्रिया
कॅन्सरवरील उपचार
किडनी उपचार व डायलिसिस
अपघातातील गंभीर उपचार
मेंदू व हाडांवरील शस्त्रक्रिया
प्रसूती व नवजात शिशू उपचार

उपचाराचा खर्च कसा भरला जातो?

या योजनेत उपचाराआधीची तपासणी, उपचारादरम्यानचा संपूर्ण खर्च आणि रुग्णालयातून सुटल्यानंतर 15 दिवसांपर्यंतचा खर्च शासनाकडून केला जातो. रुग्णालय थेट शासनाकडून रक्कम घेत असल्यामुळे लाभार्थ्याला कोणताही खर्च करावा लागत नाही.

आयुष्मान भारत योजना महाराष्ट्रात कशी राबवली जाते?

महाराष्ट्रात आयुष्मान भारत योजना ही महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजनेसह एकत्रितपणे राबवली जाते. त्यामुळे राज्यातील नागरिकांना केंद्र आणि राज्य शासनाच्या संयुक्त आरोग्य योजनेचा लाभ मिळतो. राज्यभरातील जिल्हा रुग्णालये, उपजिल्हा रुग्णालये, वैद्यकीय महाविद्यालये तसेच अनेक खासगी रुग्णालये या योजनेत सहभागी आहेत.

योजनेचे फायदे

मोठ्या आजारांवरील मोफत उपचार
कॅशलेस हॉस्पिटलायझेशन सुविधा
कोणताही प्रीमियम नाही
संपूर्ण कुटुंबासाठी एकाच कार्डवर संरक्षण
देशभर कुठेही उपचार घेण्याची सुविधा

महत्त्वाची माहिती : आयुष्मान भारत योजनेचा लाभ घेण्यासाठी रुग्णालय आयुष्मान योजनेत नोंदणीकृत आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. कोणाकडूनही पैसे मागितले गेल्यास तक्रार नोंदवता येते.

एकूणच पाहता, आयुष्मान भारत योजना ही गरीब आणि गरजू कुटुंबांसाठी आरोग्य सुरक्षेचा मजबूत आधार आहे. आजारपणाच्या काळात पैशांची चिंता न करता उपचार मिळावेत, यासाठी पात्र नागरिकांनी आयुष्मान कार्ड काढून या योजनेचा लाभ घ्यावा.